Con dê trong văn hoá Việt: tích, tục, thành ngữ và người tuổi Mùi nổi tiếng

Trong văn hoá Việt, năm Mùi là năm con dê, khác với nhiều nơi ở Trung Hoa hiểu chữ "dương" là cừu. Con dê có mặt trong bộ lục súc (ngựa, trâu, dê, gà, chó, lợn), trong lễ tế tam sinh xưa, trong thành ngữ "treo đầu dê bán thịt chó", trong món dê núi Ninh Bình và trong tranh Tết mỗi độ năm Mùi. Một số người tuổi Mùi nổi tiếng có năm sinh rõ ràng là nhà thơ Huy Cận (1919), Steve Jobs và Bill Gates (cùng 1955), diễn viên Nicole Kidman (1967).

• Chi Mùi: vị trí thứ tám trong mười hai địa chi, hành Thổ, giờ Mùi từ 13 đến 15 giờ.
• Tam hợp: Hợi – Mão – Mùi; lục hợp với Ngọ; xung với Sửu.
• Con vật đại diện ở Việt Nam: con dê; ở Trung Quốc chữ 羊 có thể chỉ dê hoặc cừu, tuỳ vùng.
• Các năm Mùi gần đây: 1943, 1955, 1967, 1979, 1991, 2003, 2015 và sắp tới là Đinh Mùi 2027.

Năm Mùi là con dê hay con cừu?

Chữ Hán ứng với chi Mùi là 羊 (dương), vốn là tên gọi chung cho cả dê và cừu. Người Trung Hoa ở miền Bắc hay hình dung là cừu, ở miền Nam là dê, nên tranh Tết bên đó có năm vẽ cừu, có năm vẽ dê. Người Việt từ xưa gần như chỉ gắn chi Mùi với con dê, có lẽ vì dê quen thuộc với làng quê vùng đồi núi còn cừu thì hiếm. Ở ta cừu chỉ nuôi tập trung ở một vài vùng khô hạn như Ninh Thuận, nên khi nói "tuổi Mùi" thì gần như ai cũng nghĩ tới con dê có chòm râu dưới cằm.

Chuyện khác biệt này cũng giống con Mão: người Việt là con mèo, nhiều nước khác là con thỏ. Đó là một trong những nét riêng thú vị của mười hai con giáp phiên bản Việt.

Dê trong lục súc và lễ tế xưa

Một trong sáu loài vật nuôi

Tam Tự Kinh, sách vỡ lòng chữ Hán của học trò ngày trước, có câu "mã, ngưu, dương, kê, khuyển, thỉ, thử lục súc": ngựa, trâu, dê, gà, chó, lợn là sáu loài gia súc, người Việt gọi là lục súc. Từ đó có truyện thơ Nôm "Lục súc tranh công", kể sáu con vật trong nhà kể công cãi nhau, trong đó có con dê. Chữ "Lục Súc" còn đi vào cách tính Kim Lâu khi làm nhà, cưới hỏi: phạm Kim Lâu Lục Súc là lo cho vật nuôi và kế sinh nhai của gia đình.

Lễ vật trong tế lễ

Trong lễ nghi cung đình xưa, bộ ba lễ vật "tam sinh" thường gồm trâu (hoặc bò), dê và lợn. Ở nhiều làng, đình miếu thờ thần cũng có lệ dâng dê trong lễ tế lớn. Ngày nay tục này hầu như chỉ còn ở một số lễ hội làng, và nhiều nơi đã thay bằng lễ vật khác. Hiểu tục cũ là để biết vì sao con dê có chỗ đứng trang trọng trong văn hoá, không phải để bày lại.

Thành ngữ, cách nói có con dê

So với con trâu hay con gà, con dê ít xuất hiện trong ca dao hơn, nhưng vẫn để lại vài cách nói quen thuộc:

• "Treo đầu dê bán thịt chó": bày cái tốt ra ngoài để bán cái kém bên trong, chỉ sự lừa lọc, nói một đằng làm một nẻo.
• "Con dê tế thần": người bị đẩy ra chịu tội thay, gánh lỗi của người khác.
• "Râu dê": kiểu râu thưa mọc dưới cằm, thường gặp trong tranh vẽ các cụ đồ.
• "Dê", "dê xồm": tiếng lóng chỉ người đàn ông sàm sỡ, ham sắc. Đây là nghĩa mỉa, nên đặt tên quán, tên sản phẩm có chữ "dê" người ta thường cân nhắc.

Thú vị là những cách nói trên chẳng liên quan gì tới tính cách người tuổi Mùi. Sách tử vi phổ thông lại tả người tuổi này hiền, mềm mỏng, giàu tình cảm. Bạn có thể đọc thêm ở bài tính cách người tuổi Mùi.

Con dê trên mâm cơm và trong đời sống làng quê

Người Việt biết tới dê nhiều nhất qua ẩm thực. Dê núi Ninh Bình, nuôi thả trên núi đá vôi vùng Hoa Lư, Tam Điệp, nổi tiếng với món tái dê chấm tương gừng, ăn kèm lá sung, lá đinh lăng. Ở các tỉnh miền núi phía Bắc, dê cũng là vật nuôi quen của nhiều bản làng. Ở Nam Bộ, lẩu dê, dê nướng ngói là món nhậu bình dân phổ biến. Ở Ninh Thuận, trang trại dê, cừu là một phần cảnh quan vùng khô hạn.

Vì dê ăn được lá cây bụi, chịu khô, đẻ nhanh, nhiều chương trình hỗ trợ sinh kế ở vùng cao từng cấp giống dê cho hộ nghèo. Hình ảnh con dê vì thế gắn với sự chịu thương chịu khó hơn là sang trọng.

Dê trong tranh Tết và linh vật năm Mùi

Trong những bức tranh Đông Hồ quen mặt nhất như "Đám cưới chuột", "Lợn đàn", "Gà đàn", con dê không có mặt. Tranh dê phần lớn là mẫu các nghệ nhân làm thêm cho dịp năm Mùi, bên cạnh tranh mười hai con giáp. Mỗi khi tới năm Mùi, phố phường lại có thêm tượng dê ở các đường hoa, quầy quà Tết, bưu thiếp. Đường hoa Nguyễn Huệ ở TP.HCM năm nào cũng dựng linh vật con giáp của năm, và năm Ất Mùi 2015 nhân vật chính là đàn dê.

Năm 2027 Đinh Mùi, Tết rơi vào 6/2/2027. Người tuổi Mùi đón năm tuổi, nhiều nhà mua một tượng dê nhỏ, một bộ tranh con giáp để trưng như kỷ niệm. Điều này hoàn toàn là chuyện thích thì làm, không phải nghi thức bắt buộc.

Những người tuổi Mùi nổi tiếng

Danh sách dưới đây chỉ chọn những người có ngày sinh được ghi chép phổ biến và rơi chắc vào năm Mùi âm lịch (đã đối chiếu mốc Tết, vì người sinh tháng Một hay đầu tháng Hai dương lịch có thể vẫn thuộc năm trước):

• Thế Lữ (1907, Đinh Mùi): nhà thơ của phong trào Thơ mới, tác giả "Nhớ rừng", sau là một trong những người đặt nền móng cho kịch nói Việt Nam.
• Lê Duẩn (1907, Đinh Mùi): nhà lãnh đạo, Bí thư thứ nhất Đảng Lao động Việt Nam rồi Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam.
• Huy Cận (1919, Kỷ Mùi): nhà thơ, tác giả "Tràng giang", "Đoàn thuyền đánh cá".
• Steve Jobs (1955, Ất Mùi): người đồng sáng lập Apple.
• Bill Gates (1955, Ất Mùi): người đồng sáng lập Microsoft.
• Nicole Kidman (1967, Đinh Mùi): diễn viên điện ảnh người Úc.

Nhìn danh sách này dễ thấy tuổi tác không quyết định con đường: cùng tuổi Ất Mùi 1955 mà một người làm máy tính cá nhân, một người làm phần mềm; cùng 1907 mà một người làm thơ, một người làm chính trị. Muốn biết vận trình trọn đời của chính năm sinh mình, bạn xem các bài như tử vi trọn đời Ất Mùi 1955 nam mạng.